Sağlık Hizmeti Sunumu Sırasında Görülebilecek Bazı Suç Tipleri – 2

Sağlık Mesleği Mensuplarının Suçu Bildirmemesi (m.280)

Değerli Meslektaşlarım, Sağlık Meslek Mensupları ve Okurlar,

Bu başlıktaki yazılarımızda, 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu’nun bazı hükümleriyle ilgili olarak sağlık meslek mensuplarında, birer örnek üzerinden farkındalık oluşturmayı hedefledik. Elbette mevcut yazılar, söz konusu Kanun hükümlerini tam manasıyla açıklamak için asla yeterli değildir. Bu amacımızı, akademik çalışmalarımızla gerçekleştirmeyi hedeflemekteyiz.

Sağlık mesleği mensuplarının suçu bildirmemesi

Madde 280- (1) Görevini yaptığı sırada bir suçun işlendiği yönünde bir belirti ile karşılaşmasına rağmen, durumu yetkili makamlara bildirmeyen veya bu hususta gecikme gösteren sağlık mesleği mensubu, bir yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır.

(2) Sağlık mesleği mensubu deyiminden tabip, diş tabibi, eczacı, ebe, hemşire ve sağlık hizmeti veren diğer kişiler anlaşılır.

Sağlık meslek mensuplarının suçu bildirmemesi suç tipi, Millete ve Devlete karşı işlenen suçlardan adliyeye karşı işlenen suçlar grubundandır. Kanun’un “İkinci Kitap” ve “Dördüncü Kısım” da düzenlenmiştir.

Kamu görevlisinin suçu bildirmemesi (m.279) suç tipi varken m.280’in de düzenlenmesinde amaç, özel sağlık kurum ve kuruluşlarını da sürece dahil etmektir. Özel kurum ya da kuruluşlar da olsa sağlık meslek mensupları anayasal bir kamu hizmeti sunmaktadırlar. İlgili Kanun’un bazı hükümlerinde, ‘kamu görevlisi/personeli’, bazılarında ise ‘kamu hizmeti’ ibareleri geçmektedir bu nedenle az önce bahsettiğimiz husus, kapsayıcılık bakımından dikkate alınmalıdır. Farklı bir deyişle ‘kamu hizmeti’ olarak belirtildiğinde, tüm sağlık hizmeti sunucuları akla gelmelidir.

İsminden de anlaşılacağı üzere bu suç (m.280) tipi, sağlık meslek mensupları tarafından işlenebilir dolayısıyla özgü bir suçtur ayrıca tehlike suçudur, netice aranmaz. Seçimlik iki hareketten birinin yapılmasıyla suç meydana gelebilir: bildirmeme veya geç bildirme… Elbette, bu suç tipi kasten işlenir zira madde metninde taksir ibaresi veya bununla ilgili herhangi benzer bir ibare (özen yükümlülüğü gibi) bulunmamaktadır.

Suç tipinin kasten işlendiğini belirtmiştik o halde İlgili sağlık mensubu, sağlık hizmeti sunumuna dahil olduğu vakada bir haksızlığın mevcut olduğunu anlayamamışsa/fark edememişse ve bildirmemişse, m.280’den sorumlu olmaz. Bu durumda, m.30/4 (haksızlık yanılgısı) gerekçe gösterilir ve ilgili kişi sorumlu tutulmaz. Ayrıca, suçun işlendiğine dair bir belirtiyi fark edememişse ve bildirmemişse kişi, yine sorumlu olmayacaktır. Bu durumda da m.30/1 gündeme gelir ve suçun tipikliğinde yanılma, maddi unsurlarını bilmeme gerekçe olarak gösterilir.

Bu suç tipinde, soruşturma ve kovuşturması re’sen yapılan suçlar ve şikayete tabi suçların tamamının bildirimi öngörülmüştür. Örneğin, m. 279’daki (Kamu görevlisinin suçu bildirmemesi) suç tipinde, yalnızca soruşturma ve kovuşturması re’sen yapılan suçların bildirimi öngörülmüştür. Bir kişi kamu görevlisi sağlık meslek mensubu ise, kamu görevlisinin suçu bildirmemesi m.279’dan sorumlu olur. Bununla ilgili farklı görüşleri, akademik yazımızda ele alacağız.

Örneğin, bir kadın eşi tarafından dövülmüş ve yaralı bir halde Aile Sağlığı Merkezine gelmiş ise m.86’nın 3. fıkrasının a) bendine göre, cezayı artıran nitelikli bir hal olduğu için şikayet aranmaz (maddede açıkça belirtilmiştir) ve hem kamu görevlisi olan sağlık meslek mensupları (m.279) hem de özel sağlık kurum veya kuruluşlarında çalışan sağlık meslek mensupları (m.280) bildirimde bulunmalıdırlar. Ancak, m.86’nın (kasten yaralama) 2. fıkrasının bir bölümünde geçen ‘…kişi üzerindeki etkisinin basit bir tıbbî müdahaleyle giderilebilecek ölçüde hafif olması hâlinde, mağdurun şikâyeti üzerine…’ durumunda ise, yalnızca özel sağlık kurum veya kuruluşlarında çalışan sağlık meslek mensuplarının bildirim yükümlülükleri bulunmaktadır. Kamu birimlerinde çalışanlar ise, olaydan haber aldıktan hemen sonra soruşturma ve kovuşturmasına başlanabilecek (şikayet gerektirmeyen) suç tiplerini bildirmekle yükümlüdürler. Açıklamalarımızda tekrara düşmemizin nedeni, durumun özellikle de sağlık meslek mensupları tarafından iyice anlaşılabilmesidir.

Şunu da açıkça belirtelim; diğer suç tiplerinde olduğu gibi bu suç tipinde de bazı durumlar tartışılmakta ve görüş ayrılıkları bulunmaktadır. Şikayete bağlı suçların da bildirimi hususu, tanıklıktan çekilme durumu ile bildirimin tezatlık içermesi konusu, yaşam ve sağlık hakları ile bildirim durumun çatışması durumu, suç tipinin olası kastla işlenip işlenememesi meselesi, her sağlık meslek mensubunun bu yükümlülük kapsamına girip girmemesi hususu gibi konular örnek olarak verilebilir… Hepsi ve daha fazlası akademik yayımlarımızda farklı yönleriyle ele alınacaktır. Konulara göre naçizane görüşümüzü de belirteceğiz.

Kanun (m.280) maddesindeki ‘Görevini yaptığı sırada…’ ibaresinde, hekimlerin garantörlük durumlarını da dikkate almak gerekir. Başka bir deyişle hekim, acil bir müdahalede bulunurken suçla ilgili bir belirtiye rastladıysa, bunu bildirmekle mükelleftir. Ünver, Hakeri ve Erbaş hocaların eserlerinde belirti, ‘Bir suçun işlendiği kuşkusunu ortaya koyan, olaylardan geriye kalan ve olayı temsil eden her türlü iz ve eserlerdir.’ olarak tanımlanmıştır.

İlgili sağlık meslek mensubu, suç veya suç şüphesiyle ilgili belirtiyi fark ettiğinde, hastasına müdahalede bulunması gerekliyse öncelikle bunu gerçekleştirir sonrasında bildirimde bulunur. Sağlık kurum ve kuruluşlarında bununla ilgili prosedür ve talimatlar bulunmaktadır ancak ilgili hekim veya sağlık meslek mensubu, prosedür ya da talimatı yerine getirecek müsaitlikte değilse, idari amirine bildirimde (Ceza Muhakemesi Kanunu m.158) bulunması durumunda da sorumluluktan kurtulur. Bildirimle ilgili olarak bazı istisnalar bulunmaktadır.  TCK m.192/4 istisnalardan birisidir buna göre: “Uyuşturucu veya uyarıcı madde kullanan kişi, hakkında kullanmak için uyuşturucu veya uyarıcı madde satın almak, kabul etmek veya bulundurmaktan dolayı soruşturma başlatılmadan önce resmi makamlara veya sağlık kuruluşlarına başvurarak tedavi ettirilmesini isterse, cezaya hükmolunmaz. Bu durumda kamu görevlileri ile sağlık mesleği mensuplarının 279 uncu ve 280 inci maddeler uyarınca suçu bildirme yükümlülüğü doğmaz.” olarak belirtilmiştir. Diğer bir istisna 2709 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m.38’de öngörülmüştür. Buna göre: ‘Hiç kimse kendisini ve kanunda gösterilen yakınlarını suçlayan bir beyanda bulunmaya veya bu yolda delil göstermeye zorlanamaz.’ şeklinde öngörülmüştür.

Melek Hemşire, çalıştığı birim olan Acil Servise 18.00 – 08.00 mesaisine gelir. Birime, 22.00 sularında ateş yüksekliği nedeniyle bir bebek hasta getirilir. Bebek aralıksız olarak ağlamaktadır… Annesine olan ilgisizliği ve gergin hali Melek Hemşirenin dikkatini çekmiştir. İlk iletişimde annesi olduğunu öğrense de gözlemleri nedeniyle olamayacağını bile düşünür ancak resmi kayıtlar da annesi olduğunu doğrular niteliktedir. Fizik muayene sırasında vücudunun bazı yerlerinde oval, iki taraflı ve farklı renk (sarı, yeşil) tonlarının da bulunduğu küçük morlukları fark eder ve daha büyüğünün sırtının yan tarafında yer aldığını görür. Birbirine paralel, üç düzgün çizgi şeklinde ve parmak kalınlığında olduğu da dikkatinden kaçmaz. Hekim annesine sebebini sorduğunda: ‘bebeğim çok hareketlidir, bir yerlere çarpmış olabilir, bilemiyorum’ demekle yetinir halbuki bebek henüz 11 aylıktır, yürüyemediği gibi gelişimi de akranlarına göre oldukça geridir. 

Bu sırada vücut ısısının kabul edilebilir bir seviyeye düşmesi için antipiretik bir ilaç uygulanır. Hekim cep telefonuyla tüm morlukların resmini yakından ve net bir şekilde çekerken annesi: ‘ne yapıyorsunuz?’ diye çıkışır. Hekim: ‘morluklar için bir merhem vereceğim, iyileşmesini takip edebilmem için ilk halini görmem, hatırlamam gerekiyor’ diye yanıtlar. İki gün sonra hastayı tekrar görmek istediğini ileterek anneyi biraz sakinleştirir. Görüntüler hasta dosyasına eklenmek üzere bilgisayara aktarılır ayrıca renkli çıktıları alınıp kilitli dolaptaki hastanın dosyasına da konulur, dosya üzerine de kırmızı renkte olan ‘Adli Vaka’ etiketi yapıştırılır. Yapılanlar Sema Hemşirenin dikkatini çeker ve ekip arkadaşı olan Melek Hemşireye uygulamaların nedenini sorar.

Arkadaşına: ‘Geçen ay sunumunu yaptığım “Acil Serviste Adli Durumları Tanıma” başlıklı eğitime katılsaydın, şu an yapılanların nedenini anlayabilirdin’ der ve açıklamasına devam eder. ‘Bebekte istismar bulgularına rastladık, resimlerini çekip dosyasına ekledik, izlem notlarımıza yazdık, hastane güvenliğine haber verdik, en yakın karakola bildirimde bulunacak. Şu an hekim adli vaka formunu dolduruyor, bizler kamu hizmeti veren kişiler olarak bunları yapmakla yükümlüyüz. Kamu düzeninin sağlanması, mağdurların haklarının korunması, hakkın iadesi nedenleriyle gereğini yapmak zorundayız. Türk Ceza Kanunu’nda bununla ilgili olarak suç tanımları bulunmaktadır ancak daha da önemlisi, mağdur pozisyonunda biz olsaydık veya sevdiklerimiz olsaydı haklarımızın korunması için, herkesin de gereğini yapmasını isterdik ve beklerdik.’ der.

Çocuğu yaralamak, m.86’nın (kasten yaralama) 3. fıkrasının a) bendinde, cezayı artıran, şikayete tabi olmayan nitelikli bir hal olarak ayrıca düzenlenmiştir dolayısıyla kamu görevlisi olarak hizmet veren sağlık meslek mensuplarının yanı sıra özel sağlık kurum veya kuruluşlarında çalışan sağlık meslek mensuplarının da rastladıkları bu vakaları, ilgili makamlara bildirmeleri gerekmektedir.

Bilgilerinize saygılarımla sunarım.

Uzm. Hemşire Mehtap Tekin

(Dahili Bilimler Hemşireliği, Acil Bilimler Hemşireliği)