2008 yılı Ekim ayında sosyal güvenlik sistemi özellikle memurlar açısından büyük değişime uğradı. Bu değişim birçok konuyu olduğu gibi emekli aylıklarını da etkiledi.
Hal böyle olunca 2008 yılı Ekim ayı sonrasında ilk defa memuriyete girenler emekli aylıklarını merak etmeye başladı. 2008 yılından önce memuriyete başlayanlar açısından uygulanan 5434 sayılı Emekli Sandığı Kanunu memurların statüsüne göre aylık bağlama rejimini benimsemişken 5510 sayılı Kanun işçiler için uygulanan SSK’ya benzer şekilde çalışma hayatında çalışan adına yatan primleri esas alan bir aylık bağlama sistemini benimsemiştir.
5510 sayılı kanunun 29. maddesinde düzenlenen yaşlılık aylığı hesabına göre emekli aylıkları, ortalama aylık kazanç ile aylık bağlama oranının çarpılmasıyla bulunmaktadır.
Ortalama aylık kazanç, sigortanın her yıla ait prim esas kazancının, kazancına ait olduğu yıldan itibaren aylık başvurusuna kadar geçen yıllar için her yıl gerçekleşen güncelleme katsayısı[1] ile güncellenerek bulunur. Güncellenerek bulunan kazançlar toplamının prim ödeme gün sayısına bölünmesiyle ulaşılan günlük kazancın 30 katı alınır. Çünkü sosyal güvenlik sistemimizde bir aylar 30 gün kabul edilmektedir.
Aylık bağlama oranı ise her yıl yani 360 gün için yüzde ikidir. 360 günden az süreler ise orantılı olarak hesaba dahil edilir. Burada bilinmesi gereken başkaca bir husus ise aylık bağlama oranının %90’ı geçemeyeceğidir.
Aylık hesabı kadar aylık başvurusunda bulunduğunuz tarih de emekli aylığınızı etkilemektedir. Her yıl “Aralık ayında mı yoksa Ocak ayında mı başvursak daha yüksek aylık bağlanır?” sorusunun temel sebebi de budur.
Çünkü hesaplanan aylıkların başlangıç tarihi yılın ilk altı aylık dönemine rastlaması halinde Ocak ödeme dönemi için aylıklara uygulanan artış oranı kadar artırılmaktadır. Aylık başlangıcı yılın ikinci altı aylık dönemine rastlarsa hem Ocak dönemi hem de Temmuz dönemi için aylıklara uygulanan artış oranı kadar arttırılır. Bu hesaplama yöntemi de enflasyonist dönemlerde aynı süreye ve aynı primlere sahip olan kişilerin Aralık ayında emekliliğe başvurması halinde daha yüksek aylık hesaplanmasına sebep olabilir. Bunun diğer anlamı Ocak ayında da çalışarak daha fazla prim yatıran kişilerin daha düşük emekli aylığı almasıdır.
Ancak pek gündeme gelmeyen ve temel sorun olan husus ise prime esas kazançlardır. Prime esas kazançlar, sigortalı için her ay bildirilen tutarlardır. Bu tutarlar işçiler için brüt olarak bildirilirken memurlar için kanunda gösterilen prim kalemlerine göre belirlenir. Bunun sonucunda eline her ay 72.250 TL geçen işçi ile memurun prime esas kazançları birbirinden farklıdır.
Aylık net 72.250 TL alan bir işçinin önce sigorta primleri ve vergileri kesildiği için prime esas Kazancı 100.000 TL civarındadır. Emekli aylığı da bu prime esas kazanç üzerinden bağlanır.
Memurların maaşları ise Devlet Memurları Kanunu ve ek ödemeleri düzenleyen çeşitli mevzuatla düzenlendiğinden prime esas kazançtan bağımsızdır. Bu nedenle aylık net 72.500 TL maaş alan bir memurun prime esas kazancı 40.000-45.000 TL bandındadır.
Dolayısıyla aynı net maaşı alan işçi ile memur aynı emekli aylığını alamamaktadır. Burada kaybeden yine memurlar olmaktadır.
[1] Güncelleme katsayısı: Her yılın Aralık ayına göre Türkiye İstatistik Kurumu tarafından açıklanan en son temel yıllı tüketici fiyatları genel indeksindeki değişim oranının % 100’ü ile sabit fiyatlarla gayri safi yurtiçi hasıla gelişme hızının % 30’unun toplamına (1) tam sayısının ilâve edilmesi sonucunda bulunan değeri ifade eder (5510 sayılı Kanun 3. Madde)
